Janus word

ingilizce'de kendi kendisiyle zıt anlamlı olan sözcükleri tanımlamakta kullanılan hoş bir terimdir janus word. diğer bir deyişle, kendi antonymini icinde barındıran, taşıdığı anlamın tersini ifade etmek için başka bir sözcüğün yardımına muhtaç olmayan ulvi sözcüklerdir bunlar. matematiksel olarak ifade edecek olursak, sözcüğümüze j, taşıdığı muhtelif anlamlara da j1, j2,...,jn diyelim. (bu arada, bir zamanlar ingilizce'de en fazla değişik anlam içeren kelimenin set kelimesi olduğunu okumuştum, ne kadar doğrudur bilmem, ancak aklımda kalmış bir şekilde, bunca yıl sonra hatırladım bakın.) bu durumda, j harfiyle simgelediğimiz sözcüğün bir janus word kabul edilebilmesi için j1 = -j2 eşitliğinin geçerli olması gerekli ve yeter koşuldur (lisedeki matematik derslerini hatırladım şimdi de, nasıl nostaljik oldum birden. "gençlik yıllarımdan enstanteneler" geçidine dönüşüyor bu entry hızla.) başka bir deyişle...sanırım yeter bu kadar deyiş.

janus word deyişinin kökeni, bir yüzü ileriye diğer yüzü geriye bakan roma tanrısı janus'a dayanıyor; zira nasıl baslangıçların tanrısı janus'un iki yüzü birbirine ters düşüyor, zıt yönlere bakıyorsa, janus word diye nitelendirdiğimiz kelimelerin de taşıdıkları iki anlam da birbiriyle çelisiyor, zıt yönleri gösteriyor, ve de sözcüğü anlam olarak iki farklı yöne çekiyor. türkçe'ye "ikiyüzlü sözcük" diye mi, yoksa "janus sözcük" diye mi çevrilmesinin daha uygun olacağı konusunda kararsız kaldım, bu konuda tdk'nin bana yol göstermesini bekliyor, bu entryi okuyan tdk görevlilerini misafir odama davet ediyorum.

ingilizce'den birkaç örnek vermek gerekirse, sanction kelimesi var mesela; hem "yaptırım, müeyyide, ceza", hem de "onay, tasvip, izin, tasdik" manalarına gelebilen. oversight da bir janus word keza, çünkü "denetleme, kontrol etme" anlamına gelebileceği gibi "şapşalca hata, dikkatsizlikten veya denetleme eksikliğinden doğan yanlış" anlamını da taşıyabiliyor zaman zaman. awful sözcüğü ise bir janus word olmasa da, tarih içindeki yolculuğu sırasında janus'un maskesini takmış bir sözcük; eski ingilizce'de hayata "korku ve hayranlık ile karışık saygı uyandiran" (awe inspiring) anlamıyla gözlerini açtığı halde (ki günümüzde bu anlamı awesome sözcüğünün sırtına yüklüyoruz), ergenlik çağında anlam kaymasına uğrayarak "iğrenç, berbat" sözcüklerine denk gelir olmuş anlam olarak. her ne kadar günümüzde özgün anlamını neredeyse tamamen yitirmiş olsa da (zarf olarak kullanıldığı - "that's awfully good!" gibi - istisnai durumlar hariç), zaman içerisinde kendisiyle zıt olmayı başardığı için, awful'u da fahri bir janus word ilan etmek isterim ben. "it's all downhill from here" deyişindeki "downhill" (yokuş aşağı) sözcüğü de bir janus sözcük, ama onu açıklayacak takatim kalmadı, sizin takdirinize bırakıyorum.

iki gündür türkçe'den bir janus sözcük örneği bulmaya çalışıyorum, hiçbir şekilde bulamıyorum. bu vesileyle sözlükteki amatör dilbilimcileri, dil meftunlarını, kelime dağarcığı benden geniş olan tüm sözlük yazarlarını göreve davet ediyorum, bir el atsanız da türkçe'deki ikiyüzlü sözcüklerin bir listesini yapsak, maskelerini düşürsek, foyalarını meydana çıkarsak.